Tekelerde Genel Üreme Özellikleri

Tekelerde sperma üretimi bütün yıl boyunca aralıksız devam etmesine rağmen mevsimsel değişikliklerden etkilenebilir. Testis ağırlığı ve büyüklüğü çevresi sperma üretimini belirleyen en önemli özelliklerdir. Tekelerde sperma verimi ve niteliği üzerine mevsim yanında ırk, yaş, bireysel farklılık ve besleme düzeyi gibi etmenlerin de payı vardır. Tekelerde libido ve sperma üretimi, yazın en düşük olup gün uzunluğu gibi uyarıcı etmenlerle bu dönemde de çiftleşebilirler . Sperma hareketliliği ise kışın en az, sperma üretimi ve spermatozoit hareketliliği ise sonbaharda en yüksek düzeyde olup göreli olarak azalır. Ancak, teke katımı sırasında sperma verimi en üst düzeydedir Tekelerde eşeysel davranışlar, kızgınlıktan iki hafta öncesine kadar normale döner. Tekeler, çiftleşme mevsiminin başlamasına yakın keçilerin arasına katılırlarsa çoğunlukla altı gün içinde kızgınlığı uyarır. Çiftleşme mevsiminin başlangıcında, tekede kur yapma davranışlarının arttığı gözlenir. Bu artış çiftleşme mevsiminin uzunluğu; gün uzunluğu, sıcaklık, orijin gibi etmenlerden etkilenir. Yetiştiricilere göre yüksek dağlık yerler, çiftleşme mevsimini kısaltmaktadır. Bütün keçilerde kızgınlık döngüsü yıl sonunda en üst noktaya ulaşır. Böylece yeni oğlakların doğması için en uygun zaman bahar mevsimi olarak tahminlenir.

Tekelerde Eşeysel Davranış Aşamaları

Tekelerde eşeysel davranış aşamaları sırasıyla; aşım isteği (libido), kur yapma davranışları, keçinin üzerine sıçrama ve aşımdır. Gün uzunluğunun azalmasıyla birlikte üreme etkinliği, yaz mevsiminin sonlarında ve sonbahar mevsiminde en yüksek düzeye yaklaşır. Anılan dönemlerde, testesteron salgısı en üst seviyeye ulaşır ve tekelerdeki bu koku daha belirgin bir hal alır. Çiftleşme mevsimi boyunca iki eşey arasında karışık birçok davranış görülmekle birlikte bu davranışlar tekelerde daha belirgindir. Tekeler, ilk hamleyi yapmaya çalışırken biraz hırçın olurlar. Çiftleşme mevsimi boyunca teke, keçiye göre daha aktif olur ve sürüde kızgınlık gösteren keçileri belirleyip çiftleşirler. Çiftleşme mevsiminin başlaması ile birlikte tekeler, kıl örtüleri üzerine idrar yapma davranışı gösterir. Bu nedenle anılan dönemde diğer hayvan türlerinden farklı olarak idrarın yere yapılması yerine doğrudan vücut üzerine yapılması söz konusudur. Çiftleşme sırasında penisin etkin halde olması nedeniyle idrar ince bir akıntı şeklinde karın altı, göğüs ve boyun altı bölgelerine doğru atılır. Bu bölgelere idrar atımını kolaylaştırmak amacıyla vücut geriye doğru bükülür özellikle arka ayaklar bükülmek suretiyle idrarın göğüs ve ön ayaklara ulaşması sağlanır. Tekenin idrar kokusu, kızgınlık gösteren keçinin dikkatini çeker. Kızgınlık döneminde boynuzların yanında bulunan koku bezleri de etkindir. Tekedeki koku, keçilerde uyarıcı bir etki yaptığından eşeysel davranışlarda önemli rol oynar. Koku, eşeysel deneyime sahip keçilerde kur yapma davranışlarını ve üreme etkinliğini kolaylaştırır. Teke, kızgınlık gösteren keçileri aralıksız izler ve keçinin kızgın olup olmadığını anlamak için arka tarafına yanaşarak genital(cinsel) organlarını koklar. Bu arada keçi yürümeye devam eder ya da yürümeden önce idrarını yapar. Kızgınlık gösteren keçilerin idrarının kokusu ve tadı erkek için uyarıcı etki yapar. Teke, keçinin idrarını kokladıktan sonra başını kaldırır ve üst dudağını yukarıya doğru kıvırır. Alışkanlık haline gelmiş bu davranışa “Flehmen” adı verilir. Bu davranışı gözlemleyen keçiler, tekenin yanına gelerek onunla sürekli ilgilenmeye başlar. Teke, aşımdan önce boynunu başı yere paralel olacak şekilde eğer ve öne doğru uzatır. Omuz ve boyun kıllarını kabartır. Teke, kızgınlık gösteren keçiye doğru ilerlerken, baş ve boyun sağa sola sallanır. Kızgınlık gösteren keçiye yaklaştığında, gergin durumdaki boynu ile ona hafifçe dokunur ya da ön ayağı ile yavaşça dişinin karın bölgesine vurur. Teke bu sırada dilini hızla içeri dışarı hareket ettirip koyun melemesi gibi boğuk sesler çıkartır. Kızgınlık gösteren keçi, tekeyi kabul ettiğini belirten duruşu alır ve başını geriye çevirerek erkeğe bakar. Bu davranışın aksi olursa yani kızgınlık gösteren keçi tekeyi kabul etmezse ya da önceden deneyimi yoksa hareket edebilir ya da yürüyebilir. Böylece teke için aşım çok daha zor olur. Tekenin hem enerjisi hem de zamanı boşa harcanmış olur. Anılan davranışlar çoğunluktaysa sürüde bir sorun var demektir. Teke, kızgınlığını belirlediği keçinin arkasına sıçrar ve sağrısından sıkıca kavrayarak aşım davranışını yapar. Tekenin arka taraftaki tekrarlanan itme hareketleriyle birleşme sağlanır. Çiftleşmeden önce tekede tırnak kesimi yapılmalıdr. Çiftleşme mevsimi boyunca tekelerin canlı ağırlık kaybetmesi normaldir. Çünkü tekeler, aşım için çiftleşme mevsimi boyunca diğer tekelerle rekabet halindedir ve bu nedenle yem tüketimi için daha az zaman harcar. Tekede, yem ve su tüketimi düzenli, canlılığı ve gücü yerindeyse sürü sahibinin endişelenmesine gerek yoktur.

Tekelerde Eşeysel Davranış Ölçütleri

Tekelerde eşeysel davranış ölçütleri başlıca iki grupta toplanır. Bunlar sırasıyla; kur yapma davranışları ve eşeysel istek ölçütleridir.

Tekelerde kur yapma davranışlarının başlıcaları;

Kıl örtüsü üzerine idrar yapma
Flehmen davranışı
Ön ayaklarıyla yeri eşeleme
Genital organları koklama
Ses çıkarma

Eşeysel istek ölçütleri;

Biniş süresi (sn) Tekenin, kızgınlık gösteren keçiyi saptayıp üzerine binişine kadar geçen zaman.
Boşalma süresi (sn) Tekenin, kızgınlık gösteren keçiyi saptayıp spermanın boşalmasına (ejakulasyon) kadar geçen süre.
Birinci boşalma ile ikinci biniş arası süre (sn) Tekenin birinci boşalması ile kızgınlık gösteren keçiyi saptayıp ikinci binişine kadar geçen zaman.
Aşım sayısı Birim zamanda bir tekenin yaptığı aşım sayısı
Ejakulasyon sayısı Tekenin birim zamanda kızgınlık gösteren keçilerde yaptığı ejakulasyon sayısı
Eşeysel etkinlik Tekenin eşeysel etkinliği / kızgınlık gösteren keçi sayısı
Aşım etkinliği (biniş sayısı + biniş süresi)

Tekelerde Eşeysel Davranışların Hormonal Mekanizması
Tekelerde Eşeysel Davranışları Etkileyen Etmenler
Eşeysel davranışların ifadesi, fizyolojik ve çevresel etmenlerin çeşitliliğine bağlıdır
Bu etmenler;
Mevsim ve iklim
Sosyal ve eşeysel deneyimler
Anatomik yapı
Çiftleşmede çekicilik
Başatlık
Mevsim ve iklim
Eşeysel davranışlar için dış çevre çok önemlidir. Soğuk ve sert havanın eşeysel davranışları engellediği bilinmektedir. Aynı şekilde sıcağın da eşeysel davranışların yoğunluğu üzerine olumsuz etkisi vardır. Çok sıcak günlerde erkek memeli hayvanların eşeysel etkinliklerinde azalma ya da sona erme söz konusu olabilir. Gün boyunca sıcaklık değişimi, tekelerde aşım etkinliğini etkiler. Eşeysel etkinlik, genellikle öğle saatlerinde en düşük düzeydedir. Ayrıca, çok insan tarafından izlenmek ya da kaygan zemin gibi, çok güç fark edilen çevresel etmenler de vardır. Bazı durumlarda sürüde bulunan diğer erkekler de eşeysel davranışlar üzerinde uyarıcı etki yapabilir. Tekeler, genellikle çevresel etmenlerden keçilere göre daha fazla etkilenir.
Sosyal ve eşeysel deneyimler
Tekelerde aşım isteği, eşeysel deneyimle gelişir. Eşeysel deneyim de eşeysel olgunluk öncesi uygulanan büyütme yöntemlerine büyük ölçüde bağlıdır. Birlikte büyütülen erkek ve dişi oğlaklar, eşeysel olgunluğa ulaştıktan sonra daha etkin bir durum gösterir. Tekelerde yeterli eşeysel deneyimin olmayışının çok fazla ve göze çarpan etkileri vardır. Bütün deneyimlerden yoksun olmak sadece eşcinsel deneyim ya da başka eşeysel anomalilere yol açar. Eğer erkek hayvan genç ve iyi bir aşım deneyimi yoksa, çiftleşme boyunca yaşanan olumsuz deneyimler gelecekteki eşeysel davranışlar üzerinde istenmeyen etkiler oluşturabilir. Genç ve aşım deneyiminden yoksun teke, kızgınlık gösteren keçiyle ilk kez bir araya geldiğinde, yeterince aktif olmayabilir. Bu nedenle, keçiye çekinerek yaklaşır ve bu yaklaşma uzun bir zaman alabilir. Eşeysel davranışlarda deneyimin etkileri, keçilerde tekeler kadar tam belirlenememiştir.
Anatomik yapı
Merkezi sinir sistemi, üreme hormonları ve davranışlar arasında karmaşık bir ilişki vardır. Örneğin; domuzda kızgınlık davranışlarını sadece östrojen ortaya çıkarırken koyunda ayrıca progesteron hormonu gereklidir. Kastrasyon, tekelerde eşeysel davranışları genellikle durdurur, ancak kimi zaman bunun istisnaları da olabilir. Daha çok deneyimli teke, eşeysel davranışlarının süresini uzatarak sadece uyarmayı değil aşımı da teşvik ederek bunu kastrasyondan sonrada devam ettirir. Bu nedenle eşeysel olgunluk döneminden önce yapılan kastrasyon, eşeysel olgunluktan sonra yapılan kastrasyondan çok daha etkilidir. Eşeysel olgunluk döneminden önce yapılan kastrasyonun etkileri türlere göre farklılık gösterir. Tekelerde penisin küçük olması, başarılı bir çiftleşmeyi engeller. Başarılı bir çiftleşme için sinirleri zarar görmemiş bir penis gereklidir. Penis yapısı, türlerde önemli farklılıklar gösterir. Bu yapısal etmenlerden kastrasyon, aşım etkinliğini azaltır ve bu durum atlarda geviş getirenlerden daha önemlidir.
Çiftleşmede çekicilik
Aşım sırasında çiftlerden birinin eşeysel çekiciliğini kaybetmesi pek göz önünde bulundurulmaz ama evcil memelilerde hormonal mekanizma kadar önemlidir. Bütün keçiler, aynı tekeyi tercih etmeyip ayırıcı özellik gösterir. Keçiler, feromen salgılanması gibi tekenin kimi fizyolojik özelliklerine ait geçmiş deneyimlerini tercih edebilirler. Evcil memeli erkek hayvanlar, feromonlar aracılığıyla keçilerde kızgınlığı belirleyebilirler.
Başatlık
Başatlık; erkek memelilerde birinin önder duruma geçmesi ve diğerlerinin eşeysel etkinliklerini engellemesi durumudur. Ergin tekeler, zayıf ya da sürüye yeni alınan tekelere başattır. Serbest teke katımında başatlık durumunu engellemek zordur.
Anormal Eşeysel Davranışlar
Eşcinsellik , eşeysel olgunluğa ulaşmış evcil memeli erkekler arasında gözlenen bir davranış olup birbirinin üzerine yapılan biniş ve aşım davranışı şeklinde ortaya çıkar. Erkek hayvanların dişilerden ayrı barındırılmaları, eşcinsel ilişkileri teşvik eder. Bu durumdaki erkekler yeniden dişiler arasına konulduklarında heteroseksüellik yeniden oluşur.
Yüksek eşeysel etkinlik, memeli erkek hayvanların normalden daha fazla sayıda biniş, aşım ve ejakulasyon yapmasıdır.
Düşük eşeysel etkinlik, memeli erkek hayvanların normalden daha az sayıda biniş, aşım Tekelerde biniş ya da aşım isteğinin olmaması şeklinde gözlenir
Kendi kendine doyum, memeli erkek hayvanların kendikendine ereksiyon ya da ejakulasyon yapmasıdır.

sayfabasına dön